به نام خدا

وزارت آموزش و پرورش

سازمان آموزش و پرورش استان همدان

اداره ی آموزش و پرورش منطقه ی فامنین

نگاه اجمالی به حکمت های نهج البلاغه

در موضوع:

علم و عمل و عقل

نام محقق : رضا سلیمی، دبیر و سرگروه شیمی منطقه فامنین

استاد راهنما : استاد مهدی عبدی

سال تحصیلی 1386-1387

این اثر را تقدیم می کنم به :

آنان که ما را با

نهج البلاغه

آشنا کردند .

فهرست مطالب

مقدمه .......................................... 6

چکیده    .........................................8

1 - الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِيمَةٌ    ....................9

2 -  الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ ..............  11

3 - رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ......................12

4 -  الْعِلْمُ عِلْمَانِ مَطْبُوعٌ وَ مَسْمُوعٌ..........................15

5 - النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا .................16

6 - قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِينَ ............17

7 -  إِذَا أَرْذَلَ اللَّهُ عَبْداً حَظَرَ عَلَيْهِ الْعِلْمَ .............18

8 - أَوْضَعُ الْعِلْمِ مَا وُقِفَ عَلَى اللِّسَانِ...........19

9 - مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ..............20

10 - عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ....................26

11 - صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ....................................28

12 - خُذِ الْحِكْمَةَ أَنَّى كَانَتْ.....................30

13 - قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ..................32

14 - قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِى فِيهِ...........35

15 - لَا غِنَى كَالْعَقْلِ..........41

16 -إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَامُ ...........49

17 - اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ.........54

18 - كُلُّ وِعَاءٍ يَضِيقُ بِمَا جُعِلَ فِيهِ..........56

19 - هُوَ الَّذِى يَضَعُ الشَّيْ‏ءَ مَوَاضِعَهُ..........57

20 - إِنَّ كَلَامَ الْحُكَمَاءِ إِذَا كَانَ صَوَاباً..............59

21 - لَا تَجْعَلُوا عِلْمَكُمْ جَهْلًا............ 60

22 - جَاهِلُكُمْ مُزْدَادٌ وَ عَالِمُكُمْ مُسَوِّفٌ ...................64

23 - لَا تَصْحَبِ الْمَائِقَ24 - سَلْ تَفَقُّهاً وَ لَا تَسْأَلْ تَعَنُّتاً.......67

25 -  الدَّاعِى بِلَا عَمَلٍ كَالرَّامِى بِلَا وَتَرٍ ......69

26 – نتیجه گیری  70

27 – منابع و مآخذ  ..................71

مقدمه:

با یاد و نام خداوند بزرگ شروع میکنم و درود می فرستم به روان پاک تمامی پیامبران الهی که برای تعلیم و هدایت بشر در این خاکدان ،کمر همت بستند ، مخصوصاً گل سر سبد آنان ، محمد مصطفی ( صل الله علیه و آله ) و همچنین به نیکی یاد می کنم از ائمه ی هدی ، خُزّان علم الهی و باب معرفت الله بالاخص ، باب العلم النبی ، امیرالمومؤمنین، حضرت  علی (ع)  .

خداوند را شاکرم که در مهلت چند روزه ی عمر توفیقی به این حقیر داد تا یک بار دیگر در حکمت های گرانسنگ نهج البلاغه تتبعی داشته باشم و ره آورد آن را در چند صفحه ،مکتوب و مظبوط نمایم .

البته در مورد نهج البلاغه سخن بسیار گفته شده است و نیازی به قلم فرسایی حقیر نیست ، لکن آنچه شایسته ی تأمل است، این که ،کتاب شریف نهج البلاغه  در عین فروانی و در دسترس بودن، متأسفانه از لحاظ تتبع و مطالعه در انزواست .

اگر چه قریب ده سال است که  ما توفیق داریم  در جلسه ی هفتگی شرح نهج البلا غه شرکت می کنیم ، لکن من همیشه افسوس می خورم که چرا شمار افراد شرکت کننده در این جلسات در یک شهر پانزده هزار نفری ، هیچگاه به یکصد نفرنمی رسد!

می خواهم بگویم اگر این کتاب والا مقدار به امت های دیگر و اقوام و مذاهب دیگر تعلق داشت از آن سود بسیار می بردند و به خاطر آن بر جهانیان فخر می فروختند  ولی متأسفانه ، این کتاب منور و هدایتگر در جامعه ی ما و حتی بین اهل علم ، غریب است .

اگر بخواهم گفته ی بالا را مستند نمایم باید به جریان تاریخی کتاب " کمدی الهی " نوشته ی دانته اشاره ای داشته باشم .

(روز 27 ژانویه ی 1302 نخستین حکم غیابی علیه دانته از طرف دادگاه فلورانس صادر شد . در این حکم به قصد بدنام کردن او سخنی از سیاست نرفته بود، بلکه وی را متهم به سوء استفاده از اموال دولتی کرده و به پرداخت پنج هزار " فیورینو" جریمه و دو سال تبعید از فلورانس و محرومیت ابدی از حقوق مدنی محکوم ساخته بودند .

چهل روز بعد حکم تازه ای در مورد وی صادر شد و این بار محکوم شده بود که اگر به دست مقامات تأمینیه و قضایی فلورانس بیفتد ، زنده زنده در آتش سوزانده شود .

از این زمان دوران آوارگی دانته شروع شد و تا آخر عمر از دیدن زن و فرزندانش محروم ماند. دوران بیست ساله ی باقی مانده ی عمر دانته در شهر های مختلف و احتمالاً فرانسه ، آلمان و انگلستان گذشت .و بالاخره نیز مردی که ایتالیا او را از بزرگترین نوابغ خود شمرد ، دور از زاد و بوم خویش و در غربت به خواب جاودان رفت .

او در این دوران به یکی از دوستانش نوشت :" نمی دانی نان دیگری چه تلخ است و نمی دانی که چه سخت است که آدم از پلکان دیگری بالا و پایین رود ! "

او در 14 سپتامبر 1321 و در سن 56 سالگی در گذشت و در ساعت آخر گفت :

" کاش در خانه ی خودم مرده بودم " .

در خانه ی او در این زمان زن شکسته دلی زندگی می کرد که حق دیدار شوهرش را نداشت ولی مردم شهری که با او چنین رفتاری کرده بودند ، پس از مرگ وی ناگهان فهمیدند که این تبعیدی بزرگترین پرچمدار افتخار شهر آنان بوده است .

آنوقت داد و فریاد به راه انداختند تا جسد شاعر و نابغه ی بزرگ خود را پس بگیرند. راونی ها حاظر به پس دادن جسد میهمان بزرگ خود نشدند و این بار که فلورانسی ها از تطمیع نتیجه نگرفتند از راه تهدید درآمدند و لشکرآرایی کردند تا خاک راونا را به توبره کشندو جسد دانته را پس بگیرند اما این بار برادران کهتر  راونا دست به حیله زدند و فلورانسیان را فریب دادند و بالاخره جسد بزرگترین میهمانی را که یک شهر ایتالیایی به خود دیده بود و خواهد دید ، را در خاک خویش نگاه داشتند .

او در ابتدای کتاب کمدی الهی خود نوشته است " چنین است کمدی دانته آلاگری که اهل فلورانس است ، اما فلورانسی خوی نیست ."

اندکی بعد از مرگ دانته فرمان صادر شد که علاوه بر فلورانس در چهار شهر دیگر از شهر های ایتالیا ، هفته ای یک بار در یکی از کلیسا ها و میدان ها ، یک ادیب  و محقق برجسته ، کمدی الهی را برای مردم تدریس کند .و مضامین آنرا شرح دهد تا قابل درک عموم باشد .) (1)

حال اگر ما همین " کمدی الهی " را بخواهیم با نهج البلاغه مقایسه نمائیم ، نعوذُ بالله مانند این است که صاحبان نوشته ها را با هم مقایسه نمائیم !

پس چرا باید در بهرمندی از این کتاب هدایتگر کوتاهی کنیم ؟

در پایان مقدمه بازهم تشکر می کنم از تمام عزیزانی که این چراغ پر فروغ را در میان خانواده های فرهنگیان می افروزند . انشاءالله دنیا و آخرت همگی همراه با نورانیت هدایت باشد .

رضا سلیمی  همدانی

بهمن ماه 86

-----------------------------------------------------------

1 – کمدی الهی

چکیده :

از آنجا که نهج البلاغه یک دریای بیکران است که ، تتبع در مورد تمام موضوعات آن برای بشر امروزی به علت قلت عمر، مقدور نیست ،  و فقط می توان از زوایای مختلف خرمن آن خوشه چید. لذا نویسنده در اینجا سعی کرده دامنه ی تحقیق به به حکمت ها و در بین حکمت ها به موضوع " علم و عقل وعمل " محدود نماید .

برای تر جمه و شرح بعضی از حکمت ها علاوه بر ترجمه ها ی متداول از " نهج البلاغه ی منظوم " نیز سود برده شده است .

شناخت ارزش هاى اخلاقى

وَ قَالَ [عليه السلام] الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِيمَةٌ وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ وَ الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ .

و درود خدا بر او ، فرمود : دانش، ميراثى گرانبها ، و آداب ، زيورهاى هميشه تازه ، و انديشه ، آيينه اى شفاف است

کلمه دوازدهم این است که: (نعم القرین الرضا) نیکو همنشینی است رضا دادن به قضا و در جمیع احوال خشنود شدن از خدای تعالی و آن وقتی متحقق شود که محبت الهی در طبیعت چنان راسخ باشد که احوال مختلفه مثل صحت و مرض و غنی و فقر و حیات و ممات، یکسان باشد نزد بنده و حضرت رسالت پناهی (ص) فرموده (الرضا بالقضا باب الله الاعظم) شعر: قائد مرد به جنات صفا است فاتح گنج کرامات رضا است بی رضا روضه رضوان مطلب فیض سرچشمه حیوان مطلب کلمه سیزدهم این است که: (العلم وراثه کریمه) دانا شدن به احکام شریعت نبوی میراث یافتنی است سودمند و گرامی یعنی که میراث او از جانب پدر علم باشد و میراثی که به پسر رساند نیز علم باشد پس آن میراثی است بس گرامی و بسیار نفع، به خلاف میراث یافتن به مال و میراث گذاشتن به متاع سریع‏الزوال شعر: علم دادند به ادریس و به قارون زر و مال شد یکی فوق سما و دیگری تحت سمک و قال عز اسمه: (و الذین اوتوا العلم درجات) (و من یوت الحکمه فقد اوتی خیرا کثیرا) و قال صلی الله علیه و آله (العلماء ورثه الانبیاء). شعر: هر که را علم نیست گمراه است دست او زان سرای کوتاه است مرد را علم ره

دهد به نعیم مرد را جهل درکشد به جحیم کلمه چهاردهم: (و الاداب حلل مجدده) و آداب شریعت مصطفویه و مکارم اخلاق حمیده حلهایی است تازه و نو که هرگز کهنه نشود و مندرس نمی‏گردد استعاره فرموده لفظ (حلل مجدده) را از برای آداب به اعتبار دوام دینی که متلبس است به آن. چه به واسطه ممارست و مداومت بر آن آداب زیاده می‏شود و متجدد می‏گردد. کلمه پانزدهم: (و الفکر مرات صافیه) فکر که- آلت ارتسام صور معلومات است در عقل- آینه است صافی برای رسیدن به یقین لفظ (مرات) از برای قوه مفکره به اعتبار انتقاش آن است به صور اشیاء همچنانکه مرات که در او صور، محسوس می‏شود (1)

----------------------------------------------------------------

 1 - (صفحه 574. نهج البلاغه ترجمه ی فتح الله کاشانی )

رضا بر قضا، همنشينى، شريف 

بجانست و بر لشكر غم، حريف‏

خردمندى و علم و حلم و كمال‏

بود ارث پر ارزش و بى زوال‏

روشهاى نيكو و آداب پاك

رسوم درخشنده و تابناك‏

پى آدمى زينت تازه‏اند

در اكناف دنيا خوش آوازه‏اند

و انديشه آئينه روشن است

بانديشه گر، روضه و گلشن است‏ (1)

---------------------------------------------------------------------

               1 - (نهج البلاغه منظوم کلمات قصار 3)

گمشده ی مؤمن

وَ قَالَ [عليه السلام] الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَخُذِ الْحِكْمَةَ وَ لَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : حكمت ،گمشدة مؤمن است ، حكمت را فراگير هر چند از منافقان باشد

 همانا كه حكمت در اكناف دهر 

به بر بيابان و ژرفاى بحر

گهر كان و و گم گشته مؤمن است‏

دژ محكم و قلعه آمن  است‏

پس آنرا فراگير و در جان خويش 

نما ثبت و آذين ايمان خويش‏

و گر چه كه از مردمان دورو

براه و روش باشد و خلق و خو(1)

---------------------------------------------------------------

1 -  (نهج البلاغه منظوم کلمات قصار 40)

کشته شدن عالم به وسیله ی جهل

وَ قَالَ [عليه السلام] رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ وَ عِلْمُهُ مَعَهُ لَا يَنْفَعُهُ .

درود خدا بر او ، فرمود : چه بسا دانشمندى كه جهلش او را از پاى در آرد و دانش او همراهش باشد اما سودى به حال او نداشته باشد.

عبدالله بن مقفع و بدزبانی وی

ابن ابی‏الحدید در ذیل جمله‏ی: «رب عالم قد قتله جهله و علمه معه لا ینفعه» این جریان را نقل کرده است.

عبدالله بن مقفع، نویسنده‏ی معروف ایرانی، دبیری توانا و عالمی فرزانه که در بلاغت، شهرتی بسزا داشت. وی کتاب کلیله و دمنه را از فارسی به عربی، ترجمه کرد. او برحسب لیاقت علمی که داشت دبیر و کاتب عیسی و سلیمان فرزندان علی بن عبدالله عباس، عموهای منصور گردید، او با آن رتبه‏ی علمی که داشت، مردی بدزبان و فحاش بود. در مجلسی که می‏نشست به حاضران بدزبانی می‏کرد و عموما از زبان او رنج می‏بردند. از سویی دیگر، در دیانت هم متهم بود. جاحظ گوید: ابن‏مقفع و مطیع بن ایاس و یحیی بن زیاد، در دینشان متهم بودند، یکی گفت: چرا جاحظ خود را فراموش کرد؟ یعنی او هم یکی از زنادقه بود. گویند، روزی در مجلسی خلیل بن احمد عروضی وارد شد و مذاکرات علمی را آغاز کردند، پس از خاتمه‏ی مجلس، از

خلیل پرسیدند، او چگونه انسانی است؟ گفت: علمش از عقلش افزونتر است و از عبدالله پرسیدند، نظر شما درباره‏ی خلیل چیست؟ گفت: عقلش از علمش زیادتر است. ابن‏مقفع با استاندار بصره، سفیان بن معاویه بن مهلب، خصومت دیرینه‏های داشت و مادر او را به بدی یاد می‏کرد و وی را ابن‏المغتلمه می‏نامید. هیثم بن عدی گوید: ابن‏مقفع، سفیان را مسخره می‏کرد و چون بینی سفیان بزرگ بود، در وقت سلام کردن، می‏گفت: السلام علیکما یعنی سلام بر تو و بر بینی بزرگت. روزی در مجلس عام، به وی گفت: نظر تو درباره‏ی شخصی که از دنیا رفته شوهر و همسری را به جای گذارده چیست؟ با این گفتار به او گوشه می‏زد، سفیان، کینه او را در دل گرفته و مترصد بود، که از او در وقت مناسبی انتقام گیرد، تا اینکه عبدالله بن علی برادر عیسی، ادعای خلافت کرد و بر منصور خروج نمود. منصور، لشکری به فرماندهی ابومسلم خراسانی، به جنگ او فرستاد عبدالله در این جنگ شکست خورد و به جانب بصره فرار کرد و به برادرش پناهنده شد و مدتی نچندان کوتاه، با آشفتگی و دلهره به سر می‏برد در حالی که از زندگی مخفیانه و پرالتهاب رنج فراوان می‏کشید، برادرش با موافقت او از منصور تقاضای عفو وی نمود منصور به خاطر حسن رفتار عیسی از تقصیر او درگذشت، اما برای اطمینان بیشتر، از منصور خواست تا امان‏نامه‏ای را به وی بدهد، منصور بر نوشتن امان‏نامه موافقت نمود و بنا شد ابن‏مقفع این امان‏نامه را تنظیم کند، وی در این امان‏نامه، تعبیرات زننده‏ای نسبت به منصور نگاشت به این معنا که اگر منصور، از این پس با عمویش علی، غدر کند و به عهدش وفادار نباشد، زنان او مطلقه، اموالش مصادره و بردگانش آزاد و بیعت او بر ذمه‏ی مسلمانان نباشد. همین که چشم منصور به این عبارت زننده افتاد، بی‏نهایت خشمگین شد، اما خشم خود را فروخورد و پرسید این امان‏نامه، دستخط کیست؟ گفتند: ابن‏مقفع، منصور کینه‏ی او را در دل گرفت و محرمانه، به سفیان، استاندار بصره دستور داد تا او را هلاک کند، استاندار که دل پردردی از او داشت، از این دستور خوشحال شد، سپس جمعی از بزرگان بصره را که ابن‏مقفع نیز، در میان آنها بود به خاطر امر مهمی، به حضور فراخواند، پس از مذاکرات لازم، حاضران با اجازه‏ی وی مجلس را ترک کردند، تنها کسی که از رفتن او، ممانعت به عمل آمد و دستور بازداشت او صادر شد، ابن‏مقفع بود (تا انتقام بدزبانی را از او بگیرد، آنگاه دستور داد، تنور داغ را کنند و به جلاد خاص دستور داد، بدن او را قطعه قطعه نموده در تنور بیندازد، ابن‏مقفع به التماس افتاد و تقاضای گذشت می‏کرد، سفیان گفت، ابن‏مغتلمه باشم اگر تو را به بدترین وجه نکشم، ابن‏مقفع فریاد می‏زد و می‏گفت: گناه من چیست؟ که اینگونه مرا می‏کشی، سفیان گفت: در قتل تو بر من باکی نیست، زیرا زندیقی فاسد و تبهکار را نابود می‏کنم. غلام ابن‏مقفع که در بیرون کاخ استانداری، انتظار او را داشت، پس از مدتی طولانی که فهمید وی زنده نیست به خانه برگشت و جریان را به عیسی و سلیمان گزارش کرد، آن دو بررسی کامل و اقدام لازم را انجام داده، با تهیه‏ی تعدادی شهود بر وقع حادثه، سفیان را دستگیر نمودند و با خود نزد منصور بردند، منصور که محرمانه دستور قتل او را داده بود به عیسی و سلیمان رونمود و گفت: اگر من سفیان را به خاطر قتل ابن‏مقفع قصاص کنم و وی از پشت این پرده (به پرده‏ی پشت سر خود اشاره نمود) بیرون آمد، کدام یک از شما تعهد می‏کنید که در مقابل قتل سفیان او را بکشم؟ شهود، با شنیدن این سخن، مطلب را یافته از اقامه‏ی شهادت منصرف شدند، عیسی و سلیمان نیز ساکت شده و چیزی نگفتند. پس از گذشت زمانی، که وضع به حال عادی برگشت، فهمیدند که قتل ابن‏مقفع به دستور منصور بوده است. (1)

--------------------------------------------------------------------

1 -  (صفحه 446، 447، 448. شرح خطبه متقین در نهج‏البلاغه‏ >> دوری پرواپیشه از دشنام >>

بسا عالمى كه ندانى وى 

خزانش زند بر تن و اصل و پى‏

همه دانشى كه بهمراه اوست‏

نمى‏بخشدش سود و در غم، فروست(‏1)

------------------------------------------------------------------

1 -  ( نهج البلاغه ی منظوم)

انواع علم

 وَ قَالَ [عليه السلام] الْعِلْمُ عِلْمَانِ مَطْبُوعٌ وَ مَسْمُوعٌ وَ لَا يَنْفَعُ الْمَسْمُوعُ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَطْبُوعُ .

و درود خدا بر او ، فرمود: علم دو گونه است: علم فطرى و علم اكتسابي؛ اگر هماهنگ با علم فطري نباشد سودمند نخواهد بود.

 آدمی را دو علم است علم مطبوع که با او آفریده شده و در طبع نهاده شده است و علم مسموع که از شنیدن و خواندن حاصل می‏کند و چون آن علم مطبوع نباشد این علم مسموع نفع ندهد کما قال علیه‏السلام: العلم علمان مطبوع و مسموع و لا ینفع المطبوع ادا لم یک مسموع و این حکمتی جلیل و معرفتی نبیل است.

هر آينه دانش در اصل و اساس

دو نوع است و نقش بعقل و حواس‏

يكى علم مطبوع و فطرى ذات‏

طبيعى انسان و خاص حيات‏

دگر دانشى كه شنيده شده 

ز گوينده است و تنيده شده‏

و علم شنيده شده، نفع و سود

نبخشد بدنيا و بحر وجود

مگر آنكه مطبوع و فطرى ذات 

بطبع و روان باشد و با ثبات‏( 1)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1 -  (حكمت 333 نهج البلاغه منظوم کلمات قصار 188)

حکمت172 نادانى ها و دشمنى ها (اخلاقى، علمى)

وَ قَالَ [عليه السلام] النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا .

و درود خدا بر او ، فرمود : مردم دشمن چيزهايى هستند كه نمى دانند.

نادانی انسان را به فلاکت و بدبختی می افکند، زیرا در اثر نادانی انسان راهی را می پیماید که هم زیان دنیوی دارد و هم اخروری . از این نظر که انسان از ضرر نادانی ناراحت است آن را دشمن می دارد و سعی می کند که نادانی خویش را بر طرف گرداند و کمتر زیان بیند و بدین طریق بر دشمن خود که جهل است پیروز گردد .

با توجه به نکات یاد شده وقتی بحث از دشمن به میان می آید ، نادانی بیش از هر چیز در برابر ما خودنمایی می نمایدو بیش از پیش به اندوختن علم و دانش علاقمند می شویم تا آنچه را که نمی دانیم بیاموزیم . اما آنانکه در برابر احساس نادانی به دانشمند حسادت می ورزندو حاظر نیستند از وی کسب علم کنند ، راه سقوط را می پیمایند و هرچه زودتر باید خود را اصلاح کنند .(1)

همانا كه اين مردمان دشمنند 

به آن چه ندانند و نا ايمنند ( 2)

------------------------------------------------------------------

1 - (نهج البلاغه کلمات قصار ، ترجمه و توضیح ،استاد مصطفی زمانی (ره) صفحه 161 و 162)

2 - (نهج البلاغه منظوم)

رابطه ی علم و عذر

وَ قَالَ [عليه السلام] قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِينَ .

و درود خدا بر او ، فرمود: دانش، راه عذر تراشى را بر بهانه جويان بسته است.

هر آينه دانستن و فضل و علم

كمال و شكيبائى و صبر و حلم‏

صراط تعلل گران را، حصار

كند سد و در كارشان، شرمسار (1)

------------------------------------------------------------------

1 - (نهج البلاغه منظوم)

حكمت 288جهل و خوارى(علمى)

وَ قَالَ [عليه السلام] إِذَا أَرْذَلَ اللَّهُ عَبْداً حَظَرَ عَلَيْهِ الْعِلْمَ .

و درود خدا بر او، فرمود: هرگاه خدا بخواهد بنده اى را خوار كند ، دانش را از او دور سازد.

و قال علیه‏السلام: اذا ارذل الله عبدا) چون رذل و پست سازد خدای تعالی بنده را در میان خلقان به واسطه عدم سلوک او در طریق فرمان و مرتکب شدن او به عصیان و عدوان (حظر علیه العلم) منع کند و حرام سازد بر او علم احکام ایمان. یعنی توفیق ندهد او را. این کلام دال است بر آنکه جهالت از رذالت است و شرافت دایر است در فضیلت . (1)

هر آنگه، خدا، بنده‏اى را، عيان 

كند پست و خوار و دچار زيان‏

ز بينائى و دانش او را، بدور

بگرداند و از دل و ديده، كور(2)

-------------------------------------------------------------------

1 -  (صفحه 749. ترجمه نهج البلا غه (فتح الله کاشانی) >> حکمت 280)

      2-   (نهج البلاغه منظوم)

حكمت 92 والاترين دانش(علمى ، تربيتى)

وَ قَالَ [عليه السلام] أَوْضَعُ الْعِلْمِ مَا وُقِفَ عَلَى اللِّسَانِ وَ أَرْفَعُهُ مَا ظَهَرَ فِى الْجَوَارِحِ وَ الْأَرْكَانِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : بى ارزش ترين دانش ، دانشى است كه بر سر زبان است ، و برترين علم ، علمى است كه در اعضا و جوارح آشكار است.

علم یکی از مواهب عالیه پروردگار جهان است. بشر به این موهبت مفتخر شده است تا در تاریکیهای زندگی مشعلی فروزان. فرا راه خویش و دیگران داشته باشد. آیا سزاوار است آدمی با داشتن چنین راهنمائی، خود را اصلاح نکرده و به فضائل اخلاقی آراسته نسازد؟ و فقط اندوخته‏های علمی خویش را بر زبان جاری ساخته و در هر مجلس و محفل که قدم نهد، با بیان و گفتار خویش این گوهر گرانبها را به دیگران ارزانی دارد؟

خیر! بلکه سزاوار است که دانش و بینش، اعمال و رفتار آدمی را در جهت صحیحی رهبری کند و مفاسد و معایب او را مرتفع سازد و خلاصه از حرکات و سکنات آدمی آثار دانش و بینش مشهود باشد. کسانی که این استفاده را از علم خود نکنند، به خودشان و علم ستم کرده و قدر و مرتبه علم را آن طوری که شاید و باید نشناخته‏اند.

هر آن دانشى كه بروى زبان 

كند آشيان و گزيند مكان‏

پلشت است و بى ارزش و فائده‏

بدون اساس و پى و قاعده‏

دل آراترين دانش و فضل و علم 

بود دانشى كه بديباى حلم‏

در اعضاى اندام و تن آشكار

بحق باشد و مايه افتخار(1)

حكمت 208مراحل خودسازي (اخلاقى، تربيتى)

وَ قَالَ [عليه السلام] مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ وَ مَنْ غَفَلَ عَنْهَا خَسِرَ وَ مَنْ خَافَ أَمِنَ وَ مَنِ اعْتَبَرَ أَبْصَرَ وَ مَنْ أَبْصَرَ فَهِمَ وَ مَنْ فَهِمَ عَلِمَ .

و درود خدا بر او ، فرمود : كسى كه از خود حساب كشد ، سودى مى برد، و آن كه از خود غفلت كند زيان مى بيند ، و كسى كه از خدا بترسد ايمن باشد، و كسى كه عبرت آموزد اگاهى يابد، و آن كه آگاهى يابد مى فهمد ، و آن كه بفهمد دانش آموخته است!.

علامه سیدرضی رحمه‏الله درباره فرمایش علی علیه‏السلام که «آنکه حساب نفس خود کرد، سود برد....» می‏گوید:«اگر در این عبارت فقط جمله اخیر آن (دوستی با نادان سبب گرفتاری و مشکل است) هم بود چیزی غیر آن نبود، باز کفایت می‏کرد که نور و روشنائی و حکمت این فرمایش همه جا را درنوردد و شگفت نبود که از چشمه نورانی حکمت سرازیر گردد و بلاغت در بهار آن شکوفه دهد. (2)

شایان ذکر است که در نهج‏البلاغه این جمله اخیر «صدیق الجاهل فی تعب» نیامده است در حالی که سیدرضی در خصائص الائمه علیهم‏السلام آن را ذکر کرده است. (3)

----------------------------------------------------------------------

1 - (نهج البلاغه منظوم)

2 - (خصائص الائمه علیهم‏السلام ص 119(

3 - (کلید نهج‏البلاغه‏ >> حکمت 208)

 و قال علیه‏السلام: من حاسب نفسه ربح) هر که حساب و شمار کرد بر نفس خود و بر عمل صالح سود یابد (و من غفل عنها خسر) و کسی که غافل شود از نفس خود و فروگذارد او را به سر خود به زیانکاری شتابد (و من خاف امن) و کسی که ترسد از خداوند احد به ایمنی رسد (و من اعتبر ابصر) و هر که اعتبار گیرد از حوادث زمان بینا گردد به احوال هر دو جهان (و من ابصر فهم) و هر که بینا شود به دیده بصیرت فهم کند مراحل آفات راه مطالب را (و من فهم علم) و هر که فهم کند آن را دانا گردد من‏جمیع‏الوجوه به غایات مقاصد و مارب. بدانکه علم، اعم از فهم است زیرا که فهم شی‏ء، علم به آن است بر وجهی از وجوه و علم تحقیق شی‏ء است بر جمیع‏الوجوه. (1)

هر آن كس بكار و حسابش رسيد            

ز شاخ و عمل، ميوه و بهره چيد

كسى كه از آن غافل و خفته ماند

زيان كرد و در راه آشفته راند

هر آن كس كه ترسيد و در خوف و بيم 

شد از حشر و نشر و عذاب اليم‏

بود ايمن و در بحار حيات‏

سوار بكشتى و ناو نجات‏

هر آن كس كه اندرز شايان و پند 

گرفت و رهيده زبند و گزند

-------------------------------------------------------------------

1 - (صفحه 695. ترجمه نهج البلاغه (فتح الله کاشانی) >> حکمت 199

هر آن كس كه بينا شد و با خرد 

گريبان جهل و ددى را درد

بفهميد و پى برد و هشيار پاك‏

شد و چشم و روح دلش تابناك‏

هر آن كس كه فهميد و دانا بدل 

شد و مشكلات جهانش، بهل

حکمت در آیینه ی شعر شاعران:

فردوسی:

چو داد از تن خویشتن داد مرد
چنان دان که پیروز شد در نبرد

سعدی:

چو دی رفت و فردا نیامد بدست
حساب از همین یک نفس کن که هست‏

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1 - (نهج البلاغه منظوم کلمات قصار 122)

ناصرخسرو:

آن دیو را که بر تن و جان من است
باری به تیغ عقل مسلمان کنم‏

خویشتن را چون فریبی چون نپرهیزی ز بد
چوی نهی چون خود کنی عصیان بهانه بر قضا

سنایی غزنوی:

زشت باشد خویشتن بستن بر آدم وانگهی
نقش آدم را غلاف نفس شیطان داشتن‏

حاج سید نصرالله تقوی:

دشمن تو نفس تست خار کن او را
تا نشود چیره و قوی بتو دشمن‏

شیخ نجم‏الدین کبری:

دیویست درون من که پنهانی نیست
برداشتن سرش بآسانی نیست‏

ایمانش هزار بار تلقین کردم
آن کافر را سر مسلمانی نیست[1].

ابوسعید ابوالخیر:

گیرم که هزار مصحف از بر داری
با آن چه کنی که نفس کافر داری‏

سر را بزمین چه می‏نهی بهر نماز
آنرا بزمین بنه که بر سر داری[2].

سنایی غزنوی:

چون تو بر ذره‏ای حساب کنی
ور بشبهه بود عقاب کنی‏

ور حرامی بود عذاب دهی
روز محشر بدان عقاب دهی[3].

عطار نیشابوری:

گرفتی از سر غفلت کم خویش
نمیدانی بهای یکدم خویش‏

از این غفلت چو فردا گردی آگاه
پشیمانی ندارد سودت آنگاه[4].

سنایی غزنوی:

گر بغفلت زیی درین مسکن
جان مسکینت ماند بی‏مامن‏

چون نترسی تو از اجل خردی
آن ز غفلت شمر نه از مردی‏

هر که گشت از غرور و غفلت مست
نیکی آن جهان بداد از دست‏

خواجه در خواب غفلتی پیوست
روز محشر ترا که گیرد دست[5].

ابوالفتح:

هر که ترسد ز خدا عاقبتش محمود است
باز دارنده‏ی بدها ز پیش یزدان است[6].

-------------------------------------------------------------------

1. امثال و حکم، ج 2، ص 813 و 907 و 765 و 853 و 647 و 686 و 853.
2. رباعیات ابوسعید ابوالخیر، ص 93.
3. دیوان حدیقه‏الحقیقه، ص 639.
4. خسرونامه عطار، ص 85.
5. دیوان حدیقه‏الحقیقه، ص 468 و 426 و 640.
6. .لغت‏نامه‏ی دهخدا، ص 703.

حكمت 212خود پسندى آفت عقل (اخلاقى)

وَ قَالَ [عليه السلام] عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ .

و درود خدا بر او، فرمود : خود پسندى يكى از حسودان عقل است.

حسود سعی میکند نیکی های محسود را نادیده بگیرد و یا مخفی نماید و عیب های او را به دست آورد و آشکار سازد ، عقل خودپسند هم کم است لذا عیوب خود را عملاً آشکار می سازد و در اثر غرور برای تکمیل عقل گام بر نمی دارد . به همین جهت اینهمه از کبر و خودپسندی مذمت شده است . در جنگ حنین که مسلمانان زیاد بودند به خود مغرور شدند و در نتیجه شکست خوردند .

خدای مهربان این مطلب را در قرآن مجید اینطور بیان کرده است " خدا شما را در موارد بسیاری یاری کرد . بخصوص در جنگ حنین زیرا زیادی جمعیت شما را خود پسند ساخت اما کوچکترین سودی برای شما نداشت، تا جایی که زمین با آن وسیعی برای شما تنگ شد ، سپس پشت به جنگ کرده ، گریختید . پس از آن خدا آرامش قلبی را بر پیامبر خویش و مؤمنین فرو فرستاد و لشکری به یاری شما گسیل داشت که آنان را ندیدید و کافران را عذاب داد. ( توبه آیه 25 و 26 ) (1)

---------------------------------------------------------------------

1 -  (نهج البلاغه کلمات قصار ، ترجمه و توضیح ،استاد مصطفی زمانی (ره) صفحه194)

همانا كه خود بينى آدمى 

تباهى و آلايش مردمى‏

يكى از حسودان پست و پلشت‏

بعقل وى است و خراجى و نشت‏ (1)

حکمت در آیینه ی شعر شاعران :

امام خمینی (ره):

بس کن این یاوه سرائی بس کن
تا به کی خویش ستائی؟ بس کن‏

تا خودبینی تو مشرکی بیش نه ای
بی‏خود بشوی که لاف مطلق نزنی[2].

ناصرعلی:

خودستایی نیست رسم مردم صاحب کمال
آب لب بست از صدا چون گوهر یکدانه شد

حکیم زلالی:

ز خودبینی زدی آن چشم بر خویش
که گرید بر سرش خونابه‏ی ریش[3].

----------------------------------------------------------------------

 1 -  ( نهج البلاغه ی منظوم )

2 - دیوان اشعار اما م خمینی (ره)، ص 172 و 246.

3 - لغت‏نامه دهخدا، ص 845 و 201

حكمت  6    ارزش هاى رازدارى و خوشرويي (اخلاقى،سياسي،اجتماعى)

وَ قَالَ [عليه السلام] صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ فِى الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضاً الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُيُوبِ وَ مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثُرَ السَّاخِطُ عَلَيْهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : سينه خردمند صندوق راز اوست و خوشرويى وسيله دوست يابى ، و شكيبايى ، گورستان پوشاننده عيب هاست . و يا فرمود : پرسش كردن وسيله پوشاندن عيب هاست ، و انسان از خود راضى ، دشمنان او فراوانند.

و درود خدا بر او ، فرمود : كسى را كه نزديكانش واگذارند ، بيگانه او را پذيرا مى گردد.

خردمند و روشن روان، سينه‏اش

 بود مخزن راز و آئينه‏اش‏

گشاده رخى، دام مهر و وفاست‏

نكوئى، كمند خوشى و صفاست‏

تحمل، ز سختى و اندوه و رنج 

نهان ساز زشتى بود در سپنج‏

(أو) و المسالمة خباء العيوب.

صميميت و صلح و سازش، بدهر 

نهان كردن نقص و عيب است و قهر(1)

--------------------------------------------------------------------

1 -  ( نهج البلاغه ی منظوم )

حکمت در آیینه ی شعر شاعران :

امام خمینی (ره) :

با کس ننمائیم بیان، حال دل خویش
ما خانه بدوشان همگی، صاحب دردیم[1].

عمان سامانی:

هر که را اسرار حق آموختند
مهر کردند و دهانش دوختند[2].

نظامی گنجوی:

لب مگشای ار چه در او نوش‏هاست
کز پس دیوار بسی گوش‏هاست[3].

عطار نیشابوری:

سخن تا در قفس پیوسته باشد
بسان تخم مرغی بسته باشد

ولیکن چون ز دل سوی زبان جست
چو مرغی گشت و بر هر شاخی بنشست‏

گرت رازی بود، بسته دهان باش
به کس مگشای و هم خامش زبان باش[4].

----------------------------------------------------------------------

1. دیوان اشعار امام خمینی (ره)، ص 163.
2. دیوان عمان سامانی، ص 92.
3. صور معانی، ص 283.
4. دیوان خسرونامه عطار، ص 79، ص 92.

 حكمت 79 ارزش حكمت و بى لياقتى منافق (علمى، معنوى)

وَ قَالَ [عليه السلام] خُذِ الْحِكْمَةَ أَنَّى كَانَتْ فَإِنَّ الْحِكْمَةَ تَكُونُ فِى صَدْرِ الْمُنَافِقِ فَتَلَجْلَجُ فِى صَدْرِهِ حَتَّى تَخْرُجَ فَتَسْكُنَ إِلَى صَوَاحِبِهَا فِى صَدْرِ الْمُؤْمِنِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : حكمت را هر كجا كه باشد ، فراگير ، گاهى حكمت در سينه منافق است بى تابى كند تا بيرون آمده و با همدمانش در سينة مؤمن آرام گيرد.

بر حكمت و نوبرش را، بدل

درو كن ز گلخانه آب و گل‏

بهر جا كه باشد بسعى و تلاش‏

فراگير و سازش چراغ معاش‏

كه حكمت در آن سينه مرد پست            

دو روى تبهكاره و خوار و خست‏

بسا، هست و در گوشه سينه‏اش‏

خورد سيلى و ضربه از كينه‏اش‏

غريق پريشانى و اضطراب

بدلواپسى باشد و در عذاب‏

كه تا آنكه آيد از آنجا برون‏

شود در دل صاحب خود، درون‏

و در سينه مرد حق و وزين 

شود داخل و در دلش، جايگزين‏ (1)

------------------------------------------------------------------

 1 -  ( نهج البلاغه ی منظوم )

حكمت 81   ميزان ارزش انسان ها (اخلاقى،معنوى)

وَ قَالَ [عليه السلام] قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ
قال الرضى و هى الكلمة التى لا تصاب لها قيمة و لا توزن بها حكمة و لا تقرن إليها كلمة .

و درود خدا بر او ، فرمود : ارزش هر كس به مقدار دانايى و تخصّص اوست .
(اين از كلماتى است كه قيمتى براى آن تصور نمى شود ، و هيچ حكمتى هم سنگ آن نبوده و هيچ سخنى والايى آن را ندارد)

ابو عثمان عمرو بن بحر الجاحظ که بحق او را از ائمه‏ی ادب عرب شمرده‏اند و مسعود وی را فصیح ترین نویسندگان سلف دانسته در ذیل این فقره از سخنان علی ( ع) «قیمه کل امری ما یحسنه»[13].

چنین نویسد:

اگر از این نوشته جز همین کلمه نداشتیم، آن را شافی، کافی بسنده و بی نیاز کننده می‏یافتیم بلکه آن را افزون از کفایت و منتهی به غایت می‏دیدیم و نیکوترین سخن آنست که اندک آن ترا ا ز بسیار بی نیاز سازد و معنی آن در ظاهر لفظ باشد.

امیرمومنان (ع) در سخنی که بزرگترین ادیبان در برابرش سر به سجده فرود آورده‏اند فرموده است:

«قیمه کل امری ما یحسنه.»

انسان را آن بهاست که در دیده‏اش زیباست.

شریف رضی در ذیل این کلام امام (ع) گوید: «این سخنی است که آن را بها نتوان گذاشت و هیچ سخن حکمت آمیزی همسنگ آن نتوان یافت و هیچ کلامی را همتای آن نتوان دانست

. پیش از شریف رضی امام ادیبان عرب «ابوعثمان عمروبن بحر جاحظ

در گذشته به سال 255 هجری، درباره‏ی این سخن امام (ع) در کتاب البیان و التبیین خود که «ابن خلدون» آن را از قول شیوخ خود یکی از ارکان چهارگانه علم ادب می‏داند،.

چنین گوید:

«اگر از این کتاب (البیان و التبیین) جز همین کلام را نداشتیم، بی‏تردید آن را بسنده و کفایت کننده و بی نیاز کننده می‏یافتیم، بلکه آن را افزون از کفایت و منتهی به غایت می‏دیدیم و نیکوترین سخن آن است که اندک آن تو را از بسیار بی‏نیاز سازد و معنای آن از ظاهر لفظ پدید آید و خدای عزوجل بر حسب نیت صاحب آن و تقوای گوینده‏ی آن، آن را جامه‏ی جلالت پوشاند و به نور حکمت آراسته نماید، پس چون والایی معنا و شیوایی لفظ در سخنی گرد آید و آن سخن ساز وار و خوشگوار و بسمان و روان بود، در دلها چنان تاثیری ایجاد کند که باران در زمین بار آورد پدید آورد. و هرگاه سخنی

بدین نهج‏البلاغه پایان گیرد و بر این صفت بر زبان گوینده جاری شود، خداوند توفیقی همراه آن کند و تاییدی پشتیبان آن سازد که سینه‏ی گردنگشان در تعظیمش به اقرار آید و خرد ناداناندر فهم به تکاپو آید و بدان تسلا یابد.

پس از شریف رضی «ابن عبدالبر قرطبی» پیشوای محدثان روزگار خویش، درگذشته به سال 463 هجری، درباره‏ی این کلام امام (ع) می‏نویسد:

این سخن از کلمات شگفت‏آور و والاقدر است و مردمان همه بدان توجه نموده‏اند و عده‏ای از شاعران آن را به نظم آورده و شگفتی خود را نسبت به آن بیان کرده و نیکوییهای آن را بازگو کرده‏اند. (1)

---------------------------------------------------------------------

1 -  (چشمه خورشید >> زیبایی شناسی سید رضی)

بهاى هر آن آدمى، در جهان 

بچيزى بود در عيان و نهان‏

كه آنرا بجانش، پسنديد و نيك‏

بدل داند و شد به حسنش، شريك‏

حکمت در آیینه ی شعر شاعران :

سنایی غزنوی:

غمخوردن این جهان فانی هوسست
از هستی ما به نیستی یک نفسست‏

نیکوئی کن اگر ترا دست رسست
کاین عالم یادگار بسیار کسست.

ناصرخسرو:

قیمت هر کس به قدر علم اوست
همچنین گفته‏ست امیرالمومنین (ع)

فرخی:

شرف و قیمت و قدر تو به فضل و هنر است
نه به دیدار و به دینار و به سود و به زیان.

----------------------------------------------------------------

1. دیوان سنایی غزنوی، ص 1118.
2. دیوان ناصرخسرو، ص 119.
3. . لغت‏نامه دهخدا، ص.